نسخه آزمایشی
یکشنبه, 30 خرداد 1400 - Sun, 20 Jun 2021

جلسه دوم علم ديني در مدرسه آفاق حكمت/ مکانیزم فهم بر اساس اختیار انسان/ حجیت فهم و حجیت علوم

متن زیر سخنان آیت الله میرباقری به تاریخ 14 اردیبهشت ماه 96 است که در همایش علم دینی در مدرسه آفاق حکمت ایراد فرمودند. ایشان در این جلسه بیان می دارند؛ فهم تابع اختیار انسان است و بر این اساس هم می تواند مؤمنانه باشد و هم کافرانه. ما باید کاری کنیم که فهم مان در همه عرصه ها تابع وحی و مؤمنانه باشد. معیار صحت فهم و مستقل نبودنش از وحی سه چیز است: اول این که باید مطابق با واقع باشد، دوم این که کار آمد باشد و سوم هم این است که مؤمنانه باشد. پس برای رسیدن به صحت در فهم و فهم مؤمنانه ابزار و روشی نیاز است که همان تولید علم دینی است.

اختیار انسان در فهم

أعوذ بالله من الشياطين الرجيم بسم الله الرحمن الرحيم الحمد لله رب العالمين و صلي الله علي سيدنا محمد و آله الطاهرين و لعنۀ الله علي اعدائهم أجمعين. عرض کردیم که سوال اصلی که به گمان ما در حوزه علم دینی باید به آن پاسخ گفت و براساس آن می شود نظریات علم دینی را جریان شناسی کرد، این است که نسبت بین وحی و دین با قوای فعاله انسان به ویژه قوای ادراکی و قوه شهود و عقل و تجربه چیست؟!

در جلسه قبل با یک بیان اجمالی بعضی رویکردها را اشاره کردیم و در پایان هم تلقی حقیر این است که ما دو رویکرد اساسی بیشتر نداریم، یکی رویکردی که در فرآیند فهم اختیار را دخیل می بیند و می گوید فهم تابع اختیار انسان است، با همان چارچوبی که عرض کردم که نیاز دارد این نظریه معرفت شناختی بسط داده شده و زوایای مختلفش توضیح داده بشود. بر این اساس ما فهم مان می تواند تحت هدایت دین قرار بگیرد و می تواند منحصر به دین باشد.

عوامل دخیل در فهم عوامل فراوانی هستند، یکی از عوامل بسیار مهم اختیار خود ماست و این اختیار هم سطوحی دارد، اختیار در سطح روح انسان، در سطح سنجش انسان، در سطح حس انسان، اینها حضور دارند و این اختیارات هم به هم پیوسته اند. انسان در چارچوب یک نظام اختیار جهان را می فهمد و محوری ترین انتخاب انسان جهت گیری نسبت به موضوع پرستش است. انسان یا مومنانه زندگی می کند یا کافرانه و این اصلی ترین انتخاب انسان در عالم است. این اصلی ترین انتخاب، در فرآیند فهم انسان در پی حقایق و مناسکی حضور پیدا می کند و بعد هم اختیار انسان در درون یک نظام اختیار اجتماعی و در درون یک اختیار تاریخی عمل می کند. یعنی یک فهم هایی مربوط به مرحله تاریخی حیات اجتماعی بشرند که هرچه هم شما بخواهید قبل از آن بفهمید نمی توانید، هم در دستگاه حق هم در دستگاه باطل.

 فرض کنید مسائلی که ما امروز مطرح می کنیم در باب علم دینی چرا در زمان مرحم آیت الله العظمی بروجردی فهمیده نمی شد، خب برای این که مطلب واضح نمی شد. این مسئله برای این مرحله تاریخی است و باید یک انقلاب اسلامی اتفاق بیافتد، مسیر حرکت یک جامعه تغییر کند تا سوالات جدیدی پیدا بشود و حالا اراده ها بروند به سمت این که این را حل و فصل بکنند.

 بنابراین اراده های ما وقتی عمل می کند در بستر یک اراده های تاریخی اجتماعی عمل می کند و خیلی جاها به یک نسبتی از این که انسان در کدام بستر اجتماعی یا تاریخی قرار بگیرد به اختیار خودش بر می گردد، ما الان می توانیم در بستر تاریخی انبیاء بفهمیم می توانیم هم جدای از بستر تاریخی انبیاء بفهمیم، ولی اگر وارد جامعه تاریخی انبیاء شدید، چون این فهم یک بستر تاریخی پیدا کرده پس شما از آن سرمایه برخوردار می شوید. پس اگر برای اختیار در فهم یک مسیر بسیار پیچیده ای را تصویر می کنید و اختیار انسان هم در این مسیر به یک نسبتی دخیل هست، بنابراین نحوه اختیار انسان در کیف فهم در این مسیر پیچیده دخالت می کند.

نقش اراده اجتماعی در فهم

حالا اختیار انسان در مراتب مختلف فهم می تواند متولی به وحی باشد می تواند هم نباشد. بنابراین انسان در همه عرصه های فهم خودش، عرصه شهود، عرصه محاسبات عقلی و نظری و فهم عقلی، عرصه دانش های تجربی از ساده ترین تا پیچیده ترین می تواند متولی به دین عمل بکند می تواند هم عمل نکند. اگر تحت سرپرستی دین عمل کرد و به تعبیری عملکرد معرفتیش دینی شد، فهمش فهم دینی است و این فهم دینی ممکن است در حوزه مباحث نظری یا در حوزه علوم تجربی باشد. مجموع فهم های انسان باید در محور دین شکل بگیرد و یک منظومه معرفتی منسجم درست شود، چون فهم های انسان فهم های بریده از هم نیستند بلکه بر همدیگر تأثیر می گذارند و یک نظام معرفتی مرتبط با هم پیدا می شود.

البته اختیارات اجتماعی در خیلی از فهم ها دخیل است، یعنی اگر اراده های اجتماعی نباشند فهم حاصل نمی شود. نه تنها دانش های مدرنی که الان پیدا شده حتی فهم در دوران قبل هم همینطور بوده و به صورت اجتماعی تولید می شده است؛ یعنی اگر یک نفر می خواست این ها را تولید کند قطعا هیچ کدام تولید نمی شد. اگر آدم ها به صورت جزایر مستقل می خواستند دنبال معرفت باشند این فهم ها حاصل نمی شد، چون این فهم ها حاصل یک اراده های اجتماعی و تاریخی است.

عقلانیت تاریخی و اجتماعی بشر هم یا مستقل از وحی و یا تحت تأثیر وحی شکل می گیرد. شما اگر بخواهید علم دینی را به دست بیاورید باید ابزاری درست کنید که امکان تبعیت از دین و تولی به دین را در قوای فعاله فاهمه انسان اعم از فهم روحی و ذهنی و حسی و اعم از فهم فردی و اجتماعی، فراهم کند.

معیار صحت در فهم

 ما باید چه کاری انجام دهیم که عقلانیت اجتماعی در همه عرصه ها تحت تأثیر وحی قرار بگیرد؟! ما باید چه بکنیم که محاسبات اجتماعی محاسبات تحت تأثیر دین بشود؟! غیر از همه عرصه های فهم انسان که باید سامان پیدا بکند با چه روشی می شود عقلانیت اجتماعی را تسلیم به وحی کرد؟!

پس موضوع بحث ما این است که چطور فهم مومنانه حاصل می شود و چطور ایمان در سطوح مختلف فهم اجتماعی جاری می شود، البته این روشی که می خواهیم بگوییم صرفا قاعده نیست و ما نمی خواهیم یک سلسله قواعد خشک بدهیم. لذا تحقیق، فرهنگ و فلسفه دارد؛ فرهنگ در بستر یک نظام اجتماعی شکل می گیرد و پایگاه تحقیق انسان و تحقیق اجتماعی است.

علی ای حال صورت اصلی مسئله این است که نسبت بین وحی و فهم انسان در همه عرصه ها و نسبت بین فهم اجتماعی و تاریخی انسان و وحی باید قاعده مند بشود. این را شما باید بتوانید مقنن کنید. پس سوال این است که روش تبعیت عقلانیت انسان اعم از عقلانیت فردی و اجتماعی و حتی تاریخی از وحی چیست؟!
لذا توجه داشته باشید که این رویکرد در چند چیز اثر می گذارد. یکی این که شما برای ادراک، صحت مستقل از وحی قائل نیستید؛ بله، برای سطحی از ادراک که در آن تقریبا یک هماهنگی عمومی وجود دارد و در آنجا اراده های ما اراده های تبعی اند، ممکن است شما پایگاه صحت را به تبعیت از وحی برنگردانید و بگویید به نحو تبعی، ما در آنجا پرستش خدا را می کنیم.

ممکن است سطحی از ادراک ما کیفیتش تابع اختیار ما نباشد و در آنجا اراده الهی حاکم شود و حتی به یک معنا به ما اجازه تخلف هم داده نشود. ممکن است بگویید که آن سطح از ادراک مشروط به این نیست که شما بیایید و اختیار ایمانی بکنید تا براثر اختیار ایمانی ان فهم، فهم صحیحی بشود، ولی از آن سطح که جلوتر می آیید و اختیار انسان دخیل می شود، حتما تبعیت از حضرت حق در صحت فهم انسان موضوعیت پیدا می کند. کما این که فهم باید نسبتی با واقع پیدا کند و در روش فهم مورد دقت قرار بگیرد، نسبتی هم باید با پرستش خدای متعال پیدا کند و حتما آن نسبت هم باید مورد دقت قرار بگیرد.

البته فهم حتما نسبتی با کارامدی هم باید پیدا بکند، این فهم برای یک مقصدی است که باید بتواند آن را تأمین کند، البته پیداست کارآمدی که شما برای فهم قائل هستید کارآمدی حسی برای ارضای مادی انسان نیست، بلکه این فهم باید برای حرکت انسان در بستر قرب کارامد باشد. بنابراین معیار صحت در فهم هم به کارامدی در جهت قرب و هم به تناسب با واقع و هماهنگی و تلائم نظری و هم به تبعیت از وحی و پرستش بر می گردد. اینطور نیست که شما یک شاخصه بدهید و بگویید ادراکی صحیح است که مطابق با واقع است؛ خیر، ادراک یک نسبتی با واقع و یک تناسبی با ایمان دارد، اگر هرسه در آن وجود داشت این ادراک، ادراک قابل دفاعی است.

حجیت در فهم انسان از جهان

پس در صحت ادراک، یکی از نکات مهم این است که به تبعیت از وحی برمی گردد، حتی در حوزه علوم تجربی هم اگر شما ادراکتان در فهم خودتان و در مسیری که اختیار انسان طی می کند برای اینکه یک دانش تولید بکند و نه در به کارگیری حاصل فهم و استفاده از علم، اگر در آن مسیر تبعیت از وحی نداشته باشد، حاصلش حاصل صحیحی نیست. کما این که اگر نسبتی به واقع نداشت و یا کارامدی در جهت هدف نداشت صحیح نیست. لذا این نکته، نکته بسیار مهمی است؛ براساس این دستگاه، منطق حجیت اصلی ترین منطق است، نه منطق اکتشاف! منطق حجیت یعنی منطقی که در نسبت بین ما و خدای متعال فعل ما را حجت می کند.

ما همینطوری که در افعال ظاهری خودمان مثل اخذ و ترک، و اکل و شرب مان باید حجت داشته باشیم، در فهم خودمان هم از جهان باید حجت داشته باشیم. اگر شما یک جبر علیتی قائل باشید و بگویید این از اختیار ما خارج است، ما جهان را نمی توانیم غیر از این بفهمیم، اگر یک جبر دلیلیتی حاکم می کنید و می گویید ما باید جهان را کشف کنیم و برای کشف واقع راهی غیر از این نداریم، بنابراین منطق اکتشاف می شود منطق احتجاج! ولی اگر گفتید ما اختیار داریم و با اختیار خودمان جهان را می فهمیم و در کیفیت فهم جهان هم اختیار ما و قوای فعاله ما دخیل اند، آن وقت این سوال پیش می آید که من چگونه این جهان را بفهمم که این فهم در مقام پرستش خدای متعال حجت باشد؟! اصلی ترین سوالی که پیش روی فهم قرار می گیرد این است.

اگر شما فقط دنبال تأمین نسبت فهم با واقع باشید و برایش یک فرآیند جبری در نظر بگیرید اعم از فرآیند علیتی یا دلیلیتی، این سوال خیلی پر رنگ نیست. ولی اگر برای فهم، شما یک مسیر اختیاری قائل باشید که این مسیر اختیاری به انحاء مختلفی از فهم ختم شود و این فهم های مختلف به رفتارهای مختلف ختم شود این سوال بسیار پررنگ می شود. اگر این گونه شد این سوال پیش می آید که چطور انسان مومن در حد فلسفی جهان را یک جور می فهمد و یک ملحد جهان را به گونه دیگر؟!  این فهم ها در رفتار آدم اثر دارند چرا که او ملحدانه زندگی می کند و این مومنانه!

اگر شما فهم الحادی و ایمانی در حوزه فلسفه را خارج از حوزه اختیار بدانید و بگویید به اختیار انسان نیست، یک کسی جبرا ملحدانه می فهمد و یک کسی هم جبرا مومنانه، با این تفکر تکلیف برداشته می شود! شما فهم مومنانه و ملحدانه از جهان را دو نوع فهم می دانید؛ بله، ممکن است بگویید عموم در یک حدی از فهم اشتراک هستند و متناسب و هماهنگ می فهمند که همان هم پایگاه احتجاج عمومی و تفاهم عمومی است.

محوری شدن منطقِ حجیت

پس همینطور که در فهم فلسفی فهم مومنانه و کافرانه دوتاست و اختیار انسان در فهم معارفی جهان، مختلف عمل می کند، در حوزه علوم تجربی هم همینطور است، و همه علوم در نسخه هایی که شما می نویسید و برنامه ریزی ای که می کنید تأثیرگذار است. پس اگر بخواهیم علم دینی داشته باشیم باید نحوه تبعیت اختیار انسان در فرایند فهم از وحی را در سطوح مختلف قاعده مند کنیم. قواعد تبعیت از وحی در حوزه علوم عقلی با علوم نقلی، و در علوم تجربی با علوم نظری متفاوت است و این اشکالی ندارد، ولی شما باید همه جا رفتار فاهمانه انسان را که دارای یک سیر و یک نظم و بسیار پیچیده است را تابع وحی کنید.

لذا منطقِ حجیت می شود منطق محوری و بالا دست منطق اکتشاف قرار می گیرد! شما وقتی می خواهید جهان را بفهمید باید به گونه ای بفهمید که بین شما و خدای متعال حجت باشد. اگر انسان بخواهد در فهم خودش از جهان کاری با حضرت حق نداشته باشد مثل بقیه رفتارش است، کسی که می خواهد معصیت کند دنبال حجت نیست ولی اگر بخواهد تبعیت بکند باید یک حجتی داشته باشد. لذا شما می گویید برای این که من در تبعیتم از دین حجت داشته باشم باید یک اجتهادی باشد و آن اجتهاد استناد به وحی را قاعده مند می کند. براساس آن اجتهاد ما عمل می کنیم و نماز می خوانیم و روزه می گیریم و رفتار مالی و زندگی خود را در حوزه خصوصی و خانوادگی شکل می دهیم، این می شود حجت، این جا یک منطق حجیتی است چون یک طرف اراده من است و یک طرف اراده حضرت حق و من می خواهم از اراده او تبعیت کنم. می گوییم در تبعیت از اراده او باید یک ابزاری داشته باشم که احتجاج کنم و بگویم خدایا من دارم تبعیت از تو می کنم و این هم ابزارم است.

اختیار در حوزه فهم هم همینطوری است. اگر شما می خواهید فهم را به حضرت حق تسلیم کنید باید یک منطقی داشته باشید که بتوانید احتجاج کنید، و بگویید این طوری فهمیدن بین من و خدای متعال حجت است حتی در حوزه تعقل! اینطور نیست که در حوزه تعقل هر کس به منطق ارسطوا عمل می کند پس بین خودش و خدای متعال حجت دارد، اصلا اینطوری نیست! این طور نیست که در حوزه علوم تجربی هر کس به روش تجربی تحقیق کند پس بین خودش و خدا حجت دارد چون یقین آور است، اصلا اینطوری نیست! این نه یقین آور است و نه یقین حجت است، هر یقینی که حجت نیست! البته این در جای خودش باید بحث بشود.

اگر شما دنبال اکتشاف واقع هستید، منطقی که شما را به اکتشاف واقع می رساند فقط عهده دار اکتشاف واقع است. ولی اگر شما دنبال تبعیت از خدای متعال در فهم هستید روش شما باید روشی باشد که فهم مومنانه را ممکن و تبعیت اختیار و رفتار ایمانی اختیار را در همه مراحل پیچیده فهم قاعده مند کند، این روش تحقیق شما است.
در این روش تحقیق شما حس و عقل را تعطیل نمی کنید، یعنی نمی خواهید پژوهش تعطیل بشود، نمی گویید انسان قوای فعاله حسی و عقلی خودش را تعطیل کند، به تعبیر دیگر دین دعوت به تعطیل این قوا نمی کند.
پرستش صحیح کردن با این قوا غیر از تعطیل کردن این قواست. این به معنی نقلی کردن علوم هم نیست که همه علوم را ما بخواهیم از نقل استنباط کنیم، مثل این که فقه را از نقل استنباط می کنیم، بلکه معنایش این است که رفتار حسی خودمان در مقام فهم جهان را می خواهیم قاعده مند کنیم، به گونه ای که تبعیت از دین و تبعیت از خدای متعال واقع بشود و در فهم فردی و اجتماعی مان پرستش خدای متعال اتفاق بیوفتد.

معنای به حجیت رسیدن علم

 پس باز تأکید می کنم این که منطق حجیت اصل می شود معنایش این نیست که ما دنبال فهم واقع نیستیم. ما به دنبال فهم واقعی از جهان هستیم که در رفتار علمی خودمان حجت داشته باشد و این به معنای این هم نیست که می خواهیم همه علوم عقلی و حسی را تعطیل کنیم و جایش یک رشته علوم نقلی بگذاریم، معنایش هم این نیست که علوم تجربی را می خواهیم توقیفی کنیم، ما می خواهیم این علوم را به حجت برسانیم و به حجت رساندن غیر از توقیفی کردن است. یعنی نمی خواهیم بگوییم مثلا اگر انبیاء در زندگی خودشان فقط از مَرکب هایی استفاده می کردند برای ارتباطات و و رفت و آمد ما هم از همان مرکب ها باید استفاده کنیم، یا اگر از یک ابزار ساده ای استفاده می کردند ما باید از آن ابزار استفاده کنیم، این مقصود نیست. بلکه مقصود این است که علم و تکنولوژی و فناوری باید به حجیت برسند و به حجیت رسیدن هم غیر از توقیفی شدن و نقلی شدن است.

توسعه علوم باید بر اساس یک منطقی باشد که حجیت را برای این علوم تمام کند. حجیت را تمام کردن هم یعنی حتما علم باید ارتباط با واقع داشته باشد، حتما باید کارآمدی در هر جهت داشته باشد و اگر کارآمدی نداشته باشد حجیت هم ندارد. منطق حجیت یکی از شاخصه هایش کارامدی در هر جهت است، یعنی این معادله ای را که شما به دست می آورید اگر نتواند مشکلات جامعه اسلامی را در مسیر اهداف خودش حل بکند این حجیت نیست. حجیت هم به تلائم نظری تمام می شود و هم به تبعیت از وحی و هم به کارامدی، این مجموعه ضوابطی است که در صحت فهم دخیل است.

مفهوم علم دینی

اگر این را پذیرفتید بنابراین ما در مسیر تحقیقات خودمان بخصوص در حوزه علوم به مفهوم خاص خودش (دانش هایی که موضوع و مسائلی دارند و براساس این موضوع و مسائل با یک روش تحقیق خاصی پیش می روند تا به نتیجه برسند) با روشی، در کشف قواعد عالم تبعیت از وحی می کنیم و البته حس و عقل را هم به کار می گیریم، محاسبات نظری، مشاهدات تجربی و تحلیل ها همه در این کشف وجود دارند ولی براساس یک روشی که شما را تحت هدایت وحی قرار می دهد.

همه مسئله علم دینی همین است؛ علم دینی یعنی تبعیت عقلانیت از وحی، منتها آقایان این را در یک حوزه محدودی در نظر می گیرند و می گویند این فقط در حوزه علوم انسانی است و بعد راهش را هم این می گویند که گزاره ها تعارض با گزاره های دین نداشته باشد، مبانی متنافی با معارف دینی نباشد یا اینکه مسئله علم از دین استنباط بشود. اما ما عرض مان این است که اولا دامنه اش اختصاص به حوزه علوم انسانی ندارد و اعم از علوم انسانی و تجربی را در بر می گیرد، ثانیا حتی علم عقلی را در بر می گیرد. هم علوم عقلی و هم حتی علوم شهودی، باید به تبعیت از وحی برگردند و بعد هم باید هماهنگ بشوند چون نمی شود هر کدام یک حکم بکنند.

اگر ما بخواهیم برای جامعه برنامه ریزی کنیم ورودی های مختلفی دارد که آن ورودی ها باید هماهنگ باشند تا برنامه ریزی هماهنگ شود. بنابراین شما به یک منظومه از ابزار و روش نیاز دارید که آن روش، امکان یک فهم منسجم و هماهنگ در حوزه علوم استنباطی و علوم تجربی و برنامه ریزی را به شما بدهد. در حوزه علوم استنباطی شما عرفان، اخلاق، حکمت و فقه دارید که هر کدام از آن ها کارآمدی خاص خود را دارند، ما اینها تعطیل نمی کنیم اما همه اینها را براساس منطق استناد تمام می کنیم.

در این نگاه اینطور نیست که فلسفه با یک منطق مستقل از وحی راه خودش را برود، علوم تجربی هم راه خودش را برود، فقه هم که یک علم نقلی است و بعد ما بخواهیم در عینیت اینها را هماهنگ کنیم و بعد هم به چالش بین علوم تجربی و فقه و چالش بین فلسفه و معارف دینی برسیم؛ این روش، روش صحیحی نیست. شما باید همه حوزه علوم و معرفت های بشری را تماما تحت هدایت وحی قرار بدهید تا براین اساس علوم عقلی، عرفان، اخلاق، فقه، علوم تجربی و حتی برنامه ریزی هم تحت هدایت وحی شکل بگیرد؛ به تعبیر دیگر همه رفتارهای علمی، هماهنگ تحت هدایت وحی قرار بگیرند و هماهنگ هم بشوند. ابزاری که امکان چنین چیزی را هماهنگ می کند، ابزار تولید علم دینی است. علم دینی، علم معطوف به واقع و کارآمد است که قوانین را کشف می کند و در عین حال علمی است که تحت هدایت وحی هم هست.

معنی علم و دین در این نگاه

براساس این نگاه تلقی از دین هم عوض می شود، و دیگر شما دین را صرفا یک سلسله گزاره نمی بینید که بخواهید در نسبت بین دین و علم، نسبت بین گزاره ها را برقرار بکنید و بگویید گزاره های دینی چه نسبیتی با گزاره های عقلی یا گزاره های تجربی دارند؟! علم هم صرفا یک سلسله گزاره نیست؛ شما علم را به صورت عملکرد اختیار انسان در تولید دانش می بینید و می گویید: نظام اختیارات انسان در تولید دانش اعم از دانش های شهودی، عقلی و تجربی مسیری را با اختیار خودش طی می کند و منتهی به یک سلسله گزاره هایی می شود که در عین این که نسبت با واقع برقرار می کند، در محیط پرستش خدای متعال هم عمل می کند.
پس در این نگاه معنی علم از صرف گزاره ها خارج می شود، اینطور نیست که علم گزاره و یا فقط نظریه باشد! اگر چگونگی پیدایش علم را ببینید خواهید دید که تولید علم یک فرایند طولانی دارد و یک محصول صِرف نیست.
با این حساب پیدایش علم باید با دین ارتباط پیدا کند اما دین هم صرفا یک گزاره نیست. دین جریان الوهیت حضرت حق است و بعد در یک مرتبه ای جریان ولایت خدای متعال است. پس تعریف از دین هم عوض می شود و حالا سؤالی که باید پاسخ داد این است که چگونه می شود بین جریان توحید و ربوبیت و ولایت خدای متعال در عالم و عملکرد قوای فاهمه ما ارتباط برقرار کرد، بگونه ای که ما در محیط پرستش خدای متعال و ولایت الله جهان را بفهمیم و فهممان فهم نورانی بشود؟! آن ابزاری که تسلیم روح و عقل و حس انسان را به صورت فردی و جمعی در مقابل دین و در مقابل سرپرستی و الوهیت خدای متعال معین می کند، روش تولید علم دینی است. لذا این روش به معنی چند قاعده هم نیست که بعضی ها خیال می کنند اگر بگویید علم دینی مبتنی بر روش است حتما می خواهید فقط قاعده را حاکم کنید! بنابراین در روش تولید علم دینی، هم فرهنگ حضور دارد هم فلسفه و هم قواعد زیرساختی که قواعد خاص روشی هستند.

قانون خصلت ذاتی ماده نیست

پس اگر کسی براساس این نگاه قائل به نسبیت در عالم شد (یعنی معتقد بود که درجات عملکرد اراده انسان در نوع فهمش از جهان تأثیر می گذارد با همان چهارچوب و ضوابطی که اشاره شد مثل اینکه یک نسبیت مطلق و بدخیم پیدا نشود) در عین حال قائل به یک سلسله قواعد ثابت در عالم است که می خواهد این قوانین ثابت را بفهمد، یعنی کسی که دنبال به اصطلاح فهم علمی جهان است واقعا می خواهد قوانین جهان را بفهمد، اما نکته ای که در اینجا حتما باید گفته شود و جای تأمل دارد این است که براساس این نگاه در تفسیر قانون کمی اختلاف نظر پیدا می شود.

اولین اختلاف این است که قانون خصلت ذاتی ماده نیست، یعنی اگر شما می گویید آب در دمای مثلا صد درجه به جوش می آید، معنایش این نیست که ذات این آب این است. خصلت در هیچ کجا ذات نیست! اگر آتش می سوزاند معنایش این نیست که خصلت و ذاتش این است که می سوزاند، بلکه هر کجا شما اثری می بینید، اثر، اثر نظام فاعلیت و اثر ظهور اراده است. نمی خواهم بگویم اراده خود آتش است؛ نه! هر کجا شما اثری می بینید اثر ظهور یک اراده و ظهور یک فاعلیت است. مثلا این که پدیده ها یک خصلت های طبیعیی دارند که این نه به ذات آنها بر می گردد و نه به شرایط، این طور نیست که فقط شرایط خصلت ها را ایجاد کنند یا ذات اشیاء دارای خصلت هستند.

قانون به معنی خصلت مندی ذات شیء یا خصلت مندی شرایط نیست. این که آب در دمای صد درجه به جوش می آید، نه معنایش این است که خصلت ذات آب این است و نه این که خصلت شرایط است و نه یک نظام علیت جبری وجود دارد که این نظام علیت جبری بعضی هایش به درون و بعضی هایش هم به شرایط بیرون بر می گردد، بلکه نظام اراده هاست. این خصلت ظهور یک نظام اراده است که آن اراده ها اگر تغییر کنند این خصلت عوض می شود. خدای متعال اگر اراده کند که آب رفع عطش نکند، رفع عطش نمی کند و این خصلت ذاتیش نیست. اگر اراده کند که آتش نسوزاند نمی سوزاند، ظهور اراده است و همه جا هم اینطور است.

در یک سلسله قوانین اصلا اراده های ما دخیل نیست، آن ها تابع یک اراده های دیگری هستند که تحت تسخیر شما هم قرار نمی گیرند و شما ملزم به این قوانین هستید. آن ها نسبت به آن فاعل های بالاتر اراده اند، ولی نسبت به شما قانون اند و شما قدرت تغییرش را هم ندارید، اما می توانید تولی به آن قانون پیدا بکنید و ذیل آن قانون عمل بکنید. پس در نحوه تعامل با آن قانون ممکن است اختیار داشته باشید ولی در تغییر آن قانون نمی توانید متصرف باشید.

البته یک سلسله خصلت مندی ها هم هست که ظهور اراده اجتماعی انسان یا اراده فردی اوست، یعنی اراده خود شما آن خصوصیت را ایجاد می کند نه این که یک خصوصیتی است که بوده بلکه سطحی از قوانین تابع نظام اراده های اجتماعی پیدا می شود. به عنوان مثال عرض می کنم فرض کنید این انرژی که در جهان طبیعت به نام انرژی هسته ای وجود دارد، این یک لایه هایش مسخر اراده شماست، شما به آن فرم می دهید و با این کار یک قواعد خاص پیدا می کند، قبل از این که شما به آن فرم بدهید این قواعد را نداشت اما الان این قواعد را پیدا کرد پس این قواعد تابع اراده شماست، فرمش را به هم بزنید قواعدش عوض می شود.

شما اگر به یک جسم یک شکل فیزیکی خاص بدهید، این جسم قواعد خاصی برایش ایجاد می شود که قبلا نداشته است. البته در این خصلت مندی ها قانون به هیچ وجه انکار نمی شود که بگویید کسی که می گوید فهم تابع اختیار است یعنی اصلا عالم قانون مند نیست، چراکه انسان تابع اختیار خودش هر طور بخواهد برای عالم قانون فرض می کند. این معنایش این نیست که قانون تابع فرض ماست، من در یک منزلتی از ایمان هستم و یک جوری عالم را فرض می کنم، کسی که در یک منزلت دیگری است عالم را جور دیگری فرض می کند، یعنی قوانین حقیقی مثل اعتباریات است و اعتباریات در جوامع مختلف فرق می کنند. علامه بزرگوار طباطبایی در مقاله ششم همین را توضیح می دهند و می گویند: قوانین حقیقی، قوانین نسبی نیستند بلکه مطلق اند، اما قوانین اعتباری نسبی اند، چون تابع اراده های انسانی شکل می گیرند و در شرایط مختلف تغییر می کنند.

قوانین، تابع اراده انسان

حالا اگر کسی گفت قوانین در فهم نظری ما نه تنها در حوزه علوم اعتباری بلکه در حوزه علوم حقیقی هم نسبی است، معنای این نسبیت این نیست که هیچ قانونمندی در جهان نیست و مثل حوزه اعتبارات، قوانینی است که خود ما اعتبار می کنیم پس هر طور دل مان خواست فرض می کنیم! معنی این که فهم، تابع اختیار متفاوت است این نیست که موضوع فهم قانونمند نیست.

بله، قوانین فیزیک اعتباری است و ما اعتبارش می کنیم، یا مثلا قواعد ریاضی اعتباری اند، یا فرض کنید قواعد در حوزه علوم زیستی قواعد اعتباری اند، اما در این جا قواعد واقعی اند ولی تفسیر شما از قواعد متفاوت است. قوانین به نسبتی تابع اراده شما شکل می گیرد و یک سلسله قوانین هم هستند که از حوزه اراده شما بیرون اند و حاکم بر اراده شما هستند، شما باید تولی به آنها پیدا کنید و آن ها را فهم کنید و بعد متناسب با آن قواعد در عالم عمل کنید. یعنی شما نمی توانید همه قوانین ماده را تغییر بدهید.

در عین این که این قوانین خصلت ذات ماده نیست و به شرایط هم بر نمی گردد، قوانینی است که بر شما حاکم است و شما هم نسبت به آنها باید تبعیت کنید. اگر از آن قوانین تبعیت کردید آن وقت می توانید متناسب با تبعیت از آن قوانین، خودتان هم قوانین را ایجاد بکنید. پس اراده شما نسبت به فاعل هایی که مسخر شما یا تابع شما هستند قانون ساز است، حتی گاهی اوقات اراده های انسان نسبت به اراده های هم عرض هم قانون ساز است، نه قوانین اعتباری که مربوط به محیط اجتماعی است، بلکه در متن طبیعت یک قانونی با اراده های اجتماعی درست می شود، که در اثر تصرف انسان پیدا شده است.

شما در تولی به یک سلسله قوانینی که بر اراده شما حاکم است یک تصرفاتی می کنید، که باعث می شود یک قوانینی هم پیدا می شود، که آن قوانین باید برای اراده هایی که مادون اراده شما هستند مورد پذیرش قرار بگیرد؛ این هم یک نکته که حالا در جای خودش باید مورد بررسی قرار بگیرد.

پس این که درجات فهم ما تابع اختیارمان متفاوت می شود معنایش این نیست که فهم از حقایق عالم، مثل علوم اعتباری است که ما خودمان تابع اختیارمان اعتبار می کنیم و هیچ واقعیتی ندارند، نه این قوانین واقعی هستند، اما در عین این که واقعی هستند فهم ما از آنها فهم مطلق نیست، فهم برابر هم نیست بلکه فهم متناسب است. این فهم متناسب هم تابع درجات ایمان و فکر و اختیار انسان متفاوت می شود و اختیارات متفاوت، جهان را متفاوت می فهمد.

فهم مؤمنانه

حالا با مجموعه این بحث ها و یک سلسله مباحث جدی تری که وجود دارد (که بعضی از آن در حوزه معرفت شناسی است، بعضی در حوزه دین شناسی، بعضی در حوزه هستی شناسی و تفسیر از واقعیت و قانونمندی، بعضی مربوط به انسان شناسی و جامعه شناسی و بعضی هم مربوط به مباحث فلسفه تاریخی است) که همه اینها در حوزه علم دینی دخیل اند، شما نمی توانید هیچ کدام از این قواعد را نادیده بگیرید. شما می خواهید با مجموع این مفروضات یک علمی تولید کنید که از نسبت بین اختیار انسان با دین و نسبت بین اختیار انسان با جهان حاصل می شود. شما می خواهید جهان را برای یک هدفی بفهمید و می خواهید در مقام پرستش خدای متعال هم جهان را بفهمید، هم مومنانه بفهمید و هم مومنانه عمل کنید.

تا اینجا خیلی ها قبول کردند که ما می خواهیم در جهان مومنانه عمل کنیم، جهان را بفهمیم و بعد این فهم خودمان را در جهت عمل کرد مومنانه و بندگی خدای متعال به کار گیریم. تا اینجا را همه قبول دارند ولی دقیق تر این است که شما می خواهید جهان را مومنانه بفهمید تا مومنانه عمل کنید، در واقع فهم مومنانه از جهان امکان عملکرد ایمانی را فراهم می کند. اگر شما می خواهید برنامه ریزی اجتماعی تان و برنامه ریزی برای عرصه حیات تان دینی بشود باید فهم اجتماعی تان فهم مومنانه بشود. ابزاری که امکان فهم مومنانه از جهان را در مقیاس اجتماعی فراهم می کند، می شود آن روشی که امکان تولید علم دینی را فراهم می کند. مقصود ما از روش، چنین چیزی است، نه چند قاعده که صرفا قواعد نظری باشند.

ان شاء الله اگر خدای متعال توفیق داد خدمتتان خواهیم بود و بقیه مباحث را در یک فرصت دیگری عرض خواهیم کرد چون اینها باید به تفسیر بحث بشوند. حالا سوالاتی که شده به اندازه فرصت خدمتتان تقدیم می کنم.

سؤال: حجیت به معنایی که می شناسیم یعنی معذریت و منجزیت از کشف واقع بیگانه است، لطفا توضیح دهید حجیت به چه معنایی متضمن کشف واقع است و مراد شما از حجیت چیست؟!

جواب: اگر اختیاری بخواهد نسبتی با اختیار دیگر برقرار کند، در یک طرفش اختیار ماست و یک طرف دیگر هم اراده حضرت حق است. ما می خواهیم به گونه ای عمل کنیم که بتوانیم در مقابل آن اراده پاسخگو باشیم و ذیل آن اراده حرکت کنیم. حال چگونه عمل کنیم که عمل ما نسبت به اراده آن فاعل قابل استدلال و احتجاج و قابل قبول باشد، این می شود احتجاج. حجیت از نسبت بین دو اراده در این نگاه پیدا می شود، شما اگر اراده نداشته باشید احتجاج بی معناست.

مثال می زنم، وقتی شما می خواهید احتجاج اجتماعی کنید و در مقابل جامعه حجت داشت باشید، یا این که این فرزند می خواهد در مقابل پدر خودش حجت داشته باشد، یا این کارمند در مقابل مسئول خودش می خواهد حجت داشته باشد، یک قواعدی باید باشد که این دو اراده وقتی مقابل هم قرار می گیرند بتوانند احتجاج کنند. پس منطق حجیت یعنی این، یعنی از آن منظری که ما وقتی می خواهیم بفهمیم، فهمیدن ما هم یک فعل اختیاری است. در این فعل اختیاری هم می شود پرستش کرد و هم می شود پرستش نکرد.

من چگونه عمل کنم که این فعل اختیاری من مورد قبول حضرت حق باشد و حجت بین من و خدای متعال در انجام این فعل تمام باشد. این حجت یک منزلتی دارد که منزلت معذریت و منجزیت است، یعنی چگونه عمل بکنم که اگر از فرمان تو تخلف شد عذر داشته باشم و بتوانم استدلال کنم و اگر هم یک جایی تکلیف تو را درست فهمیدم، همان تکلیف به عهده من بیاید و عمل کرده باشم. ولی همیشه اینطوری نیست، احتجاج که همیشه احتجاج در حد معذریت و منجزیت نیست. آن کسی که در حد عبادت حبی است و می خواهد خدا را حبا بپرستد، اصلا فارغ از ثواب و عقاب است. کسی که می خواهد در منزلت محبت، از خدای متعال تبعیت بکند آنجا هم یک قواعد احتجاجی وجود دارد که با استفاده از آن عبد می تواند بگوید من در رفتار خودم به گونه ای عمل کردم که او از من راضی است، آنجا حجت چطور تمام می شود؟! آن که در حد معذریت و منجزیت نیست بلکه  بیش از آن است! پس سطح احتجاج مختص به معذریت و منجزیت نیست.

هرگاه دو اراده مقابل هم قرار می گیرند، اگر یک اراده بخواهد به گونه ای عمل بکند که قابل قبول برای اراده دیگر باشد و بتواند نسبت به آن اراده اثبات کند که این فعلی که من انجام دادم تخلف از اراده تو نبود (که این هم سطوحی دارد، گاهی در حد معذریت و منجزیت است و می خواهد عقوبت نشود، گاهی بیش از آن است و می خواهد به رسم محبت عمل کرده باشد) این می شود پایگاه احتجاج که حتما هم باید در آن اختیار باشد، اگر اختیاری در بین نباشد و دو اراده در مقابل هم قرار نگیرند احتجاج بی معناست.

یک طرف الهِ ما و یک طرف ما هستیم، ما می خواهیم در همه افعال اختیاری خودمان احتجاج کنیم از جمله در فهم خودمان و بگوییم ما در فهم خودمان درست بندگی کردیم. ما با این بندگی، فهم مان مطابق با واقع می شود البته ممکن است یک جایی تخلف هم بشود، پس این یک جهت فهم است. یک جهت دیگر فهم این است که حالا این فهمی که ما می خواهیم به یک واقعی تعلق بگیرد،آن  واقع را چگونه بشناسیم که هم واقع را شناخته باشیم و هم فهم ما در عین این که فهم از واقع است، فهم براساس تبعیت از خدای متعال هم باشد؟! این می شود جنبه دومش، جنبه سومش هم این است که در عین این که فهم واقع است کارامد هم باشد، هر سه را باید فهم داشته باشد و یکی از اینها در حوزه فهم کافی نیست.

منتها بحث این است که چطور شما منطق احتجاج را تعریف می کنید که بتواند با فهم و تناسب با واقع ارتباط برقرار بکند. یعنی شما نمی خواهید بگویید من می خواهم احتجاج بکنم چه غلط بفهمم چه درست! بلکه می خواهید بگویید در فهم واقع که یک طرفش معطوف به واقع است من چگونه احتجاج کنم، فقیه هم همینطور است. فقیه که نمی خواهد بگوید من کاری با حکم شرعی ندارم و فقط می خواهم حجت را تمام کنم! فقیه که نمی گوید من در مقام فتوا اصلا کاری ندارم با این که درست بفهمم یا غلط! اصلا اینطور نیست.

فقیه دنبال این است که واقع حکم را بفهمد، اما در عین حال می گوید من در مقام واقع حکم، بگونه ای عمل می کنم که حجت تمام شود، که آقا واقع را من با این ابزار می توانم بفهمم و بیش از این ابزاری برای فهم واقع متناسب با اراده تو ندارم. لذا اگر یک جایی هم تخلف کردم می گویم بیش از این ابزار نداشتم. پس فقیه در فقه، معطوف به واقع دین عمل می کند. فقیه وقتی دنبال فهم دین می رود نمی گوید که من می خواهم فقط احتجاج کنم درست فهمیدم یا غلط، اصلا اینطوری نیست، فقیه دنبال فهم صحیح است؛ اما در خود فهم صحیح به گونه ای عمل می کند که حجت داشته باشد.

این همان مشکل جدی بحث است، که شما اگر فقط دنبال شاخصه کشف باشید دنبال احتجاج دیگر نیستید، اگر فقط دنبال این هستید که احتجاج کنید و کاری با واقع ندارید، این هم کار نسبتا آسانی است، اما اگر می خواهید در فهم واقع به گونه ای عمل کنید که حجت داشته باشید، یعنی هم می خواهید واقع را بفهمید، هم مومنانه بفهمید و هم فهمتان کارآمد باشد، این را چطور حلش می کنید؟! یک روشی را باید بدهید که در ان هر سه شاخصه وجود داشته باشد. اتفاقا مشکل کار هم همین جاست، والا با یک شاخصه کار کردن که آسان است!

یک وقت پراگماتیستی نگاه می کنید و می گویید می خواهم یک طوری بشناسم که کارآمد باشد و اصلا کاری با شاخصه های دیگر ندارم، یا می گویید من می خواهم فقط کشف واقع کنم و کاری با تبعیت از حضرت حق ندارم، اما یک موقع می گویید می خواهم هر سه را با همدیگر ببینم، هم می خواهم مومنانه بفهمم، هم می خواهم فهمم نسبتی با واقعیت پیدا کند و هم جهان را به گونه ای بفهمم که کارآمد باشد. مثلاً می گویید من می خواهم علم اقتصادی داشته باشم که مشکلات اقتصادی جامعه مومنین را حل کنم، در عین حال می گویید می خواهم دانش اقتصاد من دانش مومنانه باشد، یعنی مومنانه بفهمد، و هم مسئله را حل کند و کارامد باشد.

می گویید من می خواهم علم مدیریتی داشته باشم که این علم مدیریت، در عین این که کارآمد است و مشکلات مدیریتی جامعه مومنین را حل می کند، فهم مومنانه از روابط مدیریتی داشته باشد؛ هم فهم باشد، هم فهم مومنانه باشد و هم کارامد باشد. ما یک ابزاری می خواهیم که نسبت به کل عقلانیت اجتماعی این سه را تأمین کند.
پیداست که اگر ما بیاییم و رویکرد تهذیبی و یا حتی مبنا گرایانه را انتخاب کنیم و یا صرفا سوالاتی که از عینیت می کنیم از سمت دین انتخاب کنیم، کفایت نمی کند، این هم جزئش است و خوب است ولی کفایت نمی کند.

ولی من فقط عرضم در این جلسه این بود که صورت مسئله خیلی جدی تر از این حرفهاست. این که ما فلسفه را به رسمیت بشناسیم و بعد بیرون سر جای خودش بخشی از فلسفه و بخشی از دین را بگیریم و با هم ترکیب کنیم تا علم دینی تولید کنیم، این شدنی نیست. شما منظومه عقلانیت تان را باید با شاخصه تسلیم به وحی و فهم واقعیت و کارامدی شکل بدهید. با این کار بخشی از فهم تان می شود استنباطی، بخشی می شود فهم نظری، بخشی هم می شود فهم تجربی، ولی می خواهید همه اینها در تبعیت از وحی باشد، حتی استنباط! ممکن است انسان علوم استنباطی داشته باشد و بنشیند استنباط کند، اما استنباطش که معتبر نیست، یعنی علوم استنباطی و علوم نظری و علوم تجربی همه باید به حجیت برسند. در همه اینها باید سه شاخصه وجود داشته باشد: شاخصه تبعیت، و شاخصه معطوف به واقع بودن و شاخصه کارامدی.

سؤال: شما فرمودید صحت ادراک باید نسبتش با واقع و همچنین با وحی و ایمان سنجیده شود حالا سوال این است که مگر واقعیت واقع، خلاف وحی و ایمان است؟!

جواب: بحث این است که اصلا واقع که خلاف وحی نیست، واقع چیزی است و وحی هم چیز دیگری است. اصلا مخالفت و مطابقتی با هم ندارند، مثل این که بگویید زید و عمرو با هم مطابق اند یا نیستند، اینها دو وجود خارجی اند و تطابق با هم ندارند! به این مبنا اگر بخواهید بگویید وحی فعل الهی است و عالم تکوین هم فعل الهی است، بحث بر سر فهم ماست.

فهم ما از وحی و فهم ما از جهان می تواند مومنانه باشد می تواند غیر مومنانه باشد، نه این که بین وحی و واقعیت تعارض است، بین وحی و واقعیت در نظام تکوین که تعارض نیست، بحث بر سر فهم ماست. این که ما بگوییم ما یک اراده تشریعی داریم که همان دین است و یک اراده تکوینی هم داریم که نظام عالم است، علوم نقلی اراده تشریعی خدا و علوم عقلی اراده تکوینی خدای متعال را می فهمند و هر دو هم معتبر و هماهنگ هستند، این تمام نیست، چرا؟! به خاطر این که همه مسئله همین است؛ بله، انچه که موضوع فهم ماست اراده تکوینی خداست، ما عالم را می خواهیم بفهمیم، اما فهم ما از عالم مومنانه و غیر مومنانه است، کما این که فهم ما از اراده تشریعی مومنانه و غیر مومنانه است.

ممکن است یک کسی علوم نقلی را دنبال بکند ولی فهمش حجت نباشد، یعنی تحریف کند و نسبت غلط به دین بدهد، مگر آنهایی که نسبت غلط به دین می دادند نمی خواستند که اراده تشریعی را تفسیر بکنند. همینطور که در اراده تشریعی ممکن است تفسیر انسان حجت باشد یا این که حجت نباشد، در اراده تشریعی هم همینطور است. ممکن است انسان اراده تشریعی را وقتی می فهمد و تفسیر می کند غلط بفهمد و یا این که صحیح بفهمد، ممکن است مومنانه بفهمد یا کافرانه بفهمد، ممکن است فهمی که از جهان پیدا می کند حجت باشد یا این که حجت نباشد. مگر ما حق داریم هر طوری جهان را بفهمیم!

گویا بعضی تصورشان این است که ما هر طوری بخواهیم می توانیم جهان را بفهمیم، فهم که اشکال ندارد و انسان در فهم آزاد است! اما اینطور نیست؛ انسان باید جهان را مومنانه بفهمد. اگر جهان را کافرانه فهمید غلط است، همینطوری که فهم فلسفی کافرانه از جهان معتبر نیست. انسان در فهم فعل تکوینی حضرت حق دو جور می تواند نظام خلقت را بفهمد، می تواند مومنانه بفهمد می تواند هم کافرانه بفهمد. چطور در فهم نظری اینگونه است، در فهم تجربی هم همینطور است.

انسان وقتی فهم تجربی از جهان پیدا می کند و تفسیر تجربی می کند، دارد جهان را شکل می دهد، گاهی مومنانه رفتار عالم را با علوم تجربی خودش تفسیر می کند گاهی هم کافرانه تفسیر می کند. نمی دانم توانستم سوال را عرض بکنم یا نه؟! پس بحث، بحث تعارض وحی و تکوین نیست، بحث سر معرفت ماست. همینطوری که معرفت ما نسبت به وحی می تواند مومنانه باشد می تواند هم غیر مومنانه باشد، و اگر مومنانه شد در عین این که معطوف به واقعِ وحی است، حجت هم هست، در نظام تکوین هم همینطور است، می تواند مومنانه باشد می تواند کافرانه باشد و اگر مومنانه بود معتبر است.

سؤال: روش فهم واقع متوقف بر حجیت داشتن است که این حجیت از وحی استنباط می شود و استنباط از وحی روشی دارد که متوقف بر حجیت داشتن است، این تسلسل چگونه حل می شود؟!

جواب: شما می گویید اگر ما گفتیم که باید یک روشی برای فهم از واقع داشته باشیم که آن روش حجت باشد، یعنی روشی که می خواهید با او استنباط کنید خودش هم باید نقلی باشد والا حجت نیست. به تعبیر دیگر شما می خواهید یک روشی بدهید که این روش، فهم شما را به حجیت برساند اما خود این روش چطوری تمام می شود، آیا خود این روش هم دوباره نقلی تمام می شود؟! اگر نقلی تمام می شود آن استناد به نقل چطوری تمام می شود؟!

 اولا من سوال می کنم که شما در باب علم اصول چه می گویید؟! علم اصول مگر نمی خواهد فهم ما را از دین به حجیت برساند، پس حجیت خودش به کجا برمی گردد؟! حجیت خودش باز برمی گردد به یک نقل خب سوال این است که فهم از آن نقل چطور است؟! البته بخشی از علم اصول موجود نقلی است که آن بخش هم به نظر من می آید که در واقع علم اصول نیست، بلکه فقه الاستنباط است و خودش قواعد نقلی است.

اما آن بخش از علم  اصول که نقلی نیست، اعتبارش به کجا برمی گردد؟! مثلاً برمی گردد به یقین. می گویند یقین حجیتش ذاتی است و ما می خواهیم بگوییم که یقین را می خواهیم قاعده مند کنیم، که یا یقین به حکم واقعی است یا یقین به حکم ظاهری، یقین به حکم ظاهری هم یا از طریق ایمان است یا از طریق اصل عملی. پس خود علم اصول دیگر علم نقلی نیست، در عین این که پایگاه احتجاج هم هست.

ما هم همین را می گوییم، ما که نمی خواهیم عقل را تعطیل کنیم، ما می گوییم عقل پایگاه ایجاد چنین روشی است، منتها عقل متعبد. عقل متعبد هم باز عقلی نیست که براساس نقل عمل می کند، بلکه عقلی است که پایگاه شروعش، پایگاه انکار ناپذیرهاست، یعنی آنجایی که اراده انسان دیگر نمی تواند تخلف کند که عرض کردیم آن حد احتجاج عمومی است.

این یک قسمت از ابزار است؛ یک قسمتش هم این است که شما وقتی این ابزار را می سازید فقط به استناد او نیست. باید با قدر متیقن های وحی در مراحل مختلف تعارض نداشته باشد. به تعبیر دیگر روشی که شما تولید می کنید برای تسلیم کردن عقلانیت به وحی، این روش خودش نمی تواند ابتدائا روش نقلی باشد، چون خود این روش هم اگر بخواهد به تمامه نقلی باشد، باز این سوال پیش می آید که من چطور این نقل را بفهمم؟! باید روشی باشد که عقلی است اما عقل متعبد. این عقل یک پایگاهی دارد از انکارناپذیرها، بعد هم وقتی می خواهد توسعه بدهد و روش ایجاد کند باید با قدر متیقن ها و مسلمات وحی که دیگر احتیاج به استنباط ندارد تعارض نداشته باشد. یعنی روش شما باید یک روش هماهنگ با مسلمات وحی باشد. پس برگشت به وحی است نه برگشت به استنباط نقلی.

این که عالم مخلوق خدای متعال است، این که انسان دارای اختیار است، این که در عالم معاد هست، همه این ها از مسلمات وحی است. شما برای تسلیم کردن قوای فاهمه ما به وحی از روشی استفاده می کنید که در آن عقل به کار رفته است آن هم عقل متعبد! پس عقل در تعبد به وحی یک روشی تولید می کند. بعضی می گویند ما که کار با دین نداریم، خودمان می خواهیم یک روش بسازیم، اما من می گویم اگر اینگونه روشی را ساختید، دیگر روش تسلیم نیست.

همین که شما می گویید من می خواهم روش تسلیم بسازم، یعنی خیلی حرفها را پشت سر گذاشته اید. شما قبول کرده اید که انسان اراده ای دارد، این اراده باید تبعیت از اراده حق کند و حالا می خواهد جهان را در مقام فهم خود به گونه ای بفهمد که در این فهم، بندگی خدای متعال واقع شده باشد؛ اینها مفروضات شماست، شما نمی گویید اینها را من از فلسفه می دانم، این ها مسلمات وحی است. کسی که این مسلمات را قبول نکند این روش را قبول نمی کند. ما می خواهیم کاری کنیم که مومنانه زندگی کنیم، و این بعد از فرض خدای متعال و آخرت و اختیار است، ما بعد از مسئولیت می خواهیم یک کاری بکنیم که مومنانه زندگی بکنیم. کسی که دنبال علم دینی است که نمی خواهد بگوید که می خواهم وحی را اثبات کنم! اصلا کسی که دنبال علم دینی است، اصل دین و اصل این که علم می تواند دینی باشد را قبول کرده است، و بعد در یک قدم جلوتر می گوید حالا اینها را چطور باید اثبات کرد.

ما الان می گوییم که فرض این است که قبول کردیم که انسان در مقام فهم می تواند مومنانه بفهمد می تواند غیر مومنانه بفهمد، حالا چه کنیم که مومنانه جهان را بفهمیم؟ چگونه اختیارمان را در مقام فهم به خدای متعال تسلیم کنیم؟ اینجا عقل حجت است اما عقلی که مسلمات وحی را ملاحظه کند. البته شما وقتی روش تان را ساختید ممکن است یک فهم تفصیلی از وحی پیدا کنید که با این فهم از وحی، روش خودتان را هم مجددا اصلاح کنید، ولی سیر ما ابتدائا از از یک ایمان شروع می شود. در مقام مستدل کردن ایمان هم ما استدلال برای ایمان می اوریم، اما ما که در مقام اثبات اصول ایمانی نیستیم، چرا که بعد از فرض اصول ایمانی، داریم از این که چگونه فهم خودمان را اعمال و تسلیم به خدای متعال کنیم، بحث می کنیم. ما از این داریم بحث می کنیم، نه از این که خدا هست یا نیست! این که خدای متعال هست مسلم است، اصل این که ما اختیار هم داریم مسلم است، حالا می گوییم این اختیار را چگونه تسلیم کنیم؟!

سوال: اما فهم ما از خدا تعریفش فرق می کند، شما یک پایگاه مستقل به عقل داده اید!

جواب: حالا معلوم نیست آنها را به عقل بدهیم و باید بحث بکنیم. ما نمی گوییم عقل هیچ کاره است اما آن پایگاه را به انبیاء می دهیم و می گوییم انبیاء هستند که برای عقل حقایق را اثبات می کنند. ما نه منکر عقل هستیم و نه منکر انبیاء. بعضی خیال می کنند فلاسفه اول باید انبیاء را اثبات بکنند و بعد از آن انبیاء، ما را اداره می کنند؛ نخیر، انبیاء خودشان بلد هستند که خودشان را اثبات کنند، به روش فلاسفه هم اثبات نمی کنند، هیچ پیغمبری به روش فلاسفه خودش را اثبات نکرده است.

پس عقل یکی از قوای فعاله انسان است و برای این که انسان را راه بیاندازیم حتما لزومی ندارد نقطه آغاز از عقل نظری باشد. یک انسان شناسی ارسطویی وجود دارد که خیال می کنند انسان، همه اش اندیشه است، نخیر اینطور نیست. انسان خیلی چیزها است یکی هم اندیشه است، آن هم اندیشه نظری! انبیاء وقتی می آیند خودشان را اثبات می کنند و نمی ایستند تا فلاسفه بیایند و اثباتشان کنند! انبیاء عقل را به کار می گیرند و اگر به کار نگیرند چیز دیگر از آن در می آید! از عقل بدون انبیا که دین و خدا پرستی در نمی آید! این همه فلاسفه در عالم بودند، حالا فلاسفه مومنی که تحت تأثیر انبیاء بودند را کنار بگذارید، اما فلاسفه ای که خودشان را مستقل از انبیاء می دیدند کدامشان دعوت به خدا پرستی می کردند؟! همیشه من این مثال را عرض کردم که بذر گیاه وقتی می خواهد بروید هم باید استعداد داشته باشد و هم باید خورشید به آن بتابد. اگر استعداد نداشته باشد نمی روید، ولی اگر به این استعداد خورشید هم نتابد نمی روید. اگر عقل نباشد انبیاء با مجانین کاری ندارند، ولی اگر به این عقل انبیاء هم نتابند بالفعل نمی شود. اگر عقل را بدهید دست دیگران از آن یک آدم کافر ملحد در می اورند! همین عقل است اما آخرش چیز دیگری در می آید!

پس ببینید ما اصلا بحثمان در مراحل متأخر است. می گوییم اگر خدا هست، اگر ما باید خدا را بپرستیم، اگر اختیار داریم و اگر در حوزه فهم هم اختیار داریم، پس اختیار ما در حوزه فهم باید تسلیم به خدای متعال باشد.
بحث ما با کسانی است که این مراحل را طی کرده اند؛ ما به آن ها می گوییم شما چطور می گویید این چشم و گوش باید از خدای متعال تبعیت کند و برای قوا مناسکی را تعریف می کنید، اما به قوه فهم و درک که می رسد می گویید هر طوری فهمیدید اشکالی ندارد! نه اینطور نیست، فهم هم باید بندگی کند و مناسک بندگی را هم باید از دین بگیرد. چطور بشر وقتی می خواهد یک شهر بسازد می گویید باید از دین بپرسد که چطوری بسازم؟ مسجد داشته باشد یا نداشته باشد؟ ارتفاعش چقدر باشد؟ منطقه اش چطور باشد؟ اما وقتی می گویم عقلانیت جمعی می خواهد بسازد می گویید عقلانیت جمعی که احتیاج به دین ندارد، جناب ارسطوا قواعد این را گفته اند، فلان دانشمند تجربی قواعدش را گفته، بروید از آن قواعد تبعیت کنید تا به واقع برسید! سخن بر سر این است، آیا این حرف درست است؟! یا آنجا هم ما هستیم و یک قوای فعاله ای داریم که می خواهد جهان را بفهمد، خب در فهم دیگر بندگی کن!

عقلانیت جمعی وقتی می خواهد جهان را تفسیر کند، چه تفسیر فلسفی چه تفسیر تجربی باید از دین تبعیت بکند، و مناسک تبعیت از دین در فهم، روش تولید علم دینی است، تا هر کجا هم برود دینی است. این که می گوییم دینی است هم به این معناست که تبعیت از دین در تولید علم رعایت شده، نه این که نقلی است، یک ابزار به این گستردگی می خواهد پس نمی شود با سادگی نگاه گزاره ای و مبناگرایانه حلش کرد.

سؤال: اگر منابعی توصیه دارید برای دوستان که بتوانند مطالعه کنند و اطلاعات بیشتری در این زمینه داشته باشند، بفرمایید.

جواب: بله، رجوع کنند به سایت فرهنگستان و بعضی از آثاری که آنجا هست، یا اگر منابع دست اول می خواهند به خود فرهنگستان رجوع کنند تا ان شاء الله در اختیارشان قرار بگیرد.

سؤال: متکلم که می خواهد خدا را اثبات کند، این را علم دینی میدانیم یا نه؟

جواب: به هر میزان در اثبات از دین تبعیت کنند می شود علم دینی.

سوال: اگر اثبات کرد می شود علم دینی، پس علم دینی می آید قبل از این پله که شما تصور می کنید!

جواب: نه ببینید اگر همین کلام بخواهد تفصیل پیدا کند براساس وحی می شود حکمت، می شود یکی از شاخه های فقه، شما الان فقه تان منحصر به فقه تکلیف است. فقه توصیف - تکلیف - ارزش می آید این فقه مجموعا نظام معرفتی شما را شکل می دهد، که یک بخش آن می شود کلام. پس کلام موجود باید ارتقاء پیدا کند.

سوال: امضایی بودن خیلی از گزاره ها

جواب: من اصلا قائل به گزاره امضایی نیستم، آنچه انبیاء گذشته آوردند ممکن دین اسلام امضاء بکند. آنچه که مستقل از دستگاه انبیاء شکل گرفته دین امضاء نمی کند.

سوال: گزاره های اقتصادی

جواب: اصلا و ابدا، من قائل به امضاء مطلق نیستم.

سوال: این به معنای تفاوت روش شما با بقیه است یا این که به معنای تأثیر پارادایم ها در شکل گیری تولید علم دینی؟

جواب: نه؛ خود این روش می خواهید بگویید یک چارچوب دارد در آن چارچوب مختلف؟ درست است. این چارچوبه فکری است که منتهی می شود به یک روش که آن روش می خواهد کل عقلانیت را تسلیم وحی بکند این را من قبول دارم.

سوال: تأثیر پارادایم نیست، پارادایم عقلانیت گرایی که حاکم بر تمامی ادراکات انسان است.

جواب: پارادایم ایمان گرایانه است. که به یک معنا ایمان به وحی می تواند همه عرصه های حیات را تحت پوشش قرار بدهد.

سوال: پس همان تأثیر پارادایمی می شود منتها پارادایمی که ...

جواب: یک کم گسترده تر، چون پارادایم یک اصطلاح است. باید ببینیم آنها چه چیز اراده می کنند از آن. یک موقع خلاف اصطلاح حرف نزنیم. یک مجموعه عواملی دخیل هستند در این رویکرد آن عوامل را باید ببینیم که اصلش یک تعبد به وحی است که البته تعبد را می شود مستدلش هم کرد. نمی گوییم این تعبد قابل استدلال نیست یعنی کسی که نگاهش به وحی یک نگاه حداکثری است و می خواهد همه عرصه های حیات را تحت پوشش وحی ببرد طبیعتا اولین مرحله این است که عقلانیت را چگونه تابع این ایمان بکند این اولین مسئله اش است.

سوال: با فهم کافرانه می شود حظی از واقع برد یا اینکه...

جواب: می شود در عالم زندگی کرد و پرستش شیطانی کرد حظی از واقع یعنی همین یعنی می شود متناسب با این جهان عمل کرد و شیطنت کرد.